وقتی سرچشمه می‌گندد؛ ملت را متهم نکنید

محمد طولابی کارشناس جنگ و تحلیلگر و منتقد اجتماعی؛

در هر سرزمین، مردم همچون رودند و حکومت همچون سرچشمه. اگر سرچشمه پاک باشد، رودخانه خودبه‌خود زلال می‌ماند؛ اما اگر سرچشمه آلوده شد، رود هرقدر هم در مسیر شست‌وشو شود، باز بوی تعفن برمی‌خیزد. امروز کشور ما گرفتار همین حقیقت تلخ است: مشکل در رفتار مردم نیست؛ در انتخاب‌ها، ساختارها و حکمرانی‌ای است که سرچشمه را گل‌آلود کرده است.
سال‌هاست مردم برای نوشیدن جرعه‌ای امنیت، آرامش و امید، ناچارند هزینه‌هایی بپردازند که وظیفه ذاتی حکومت است: خرید دستگاه تصفیه برای رفع آلودگی مدیریت، فیلترهای گران برای عبور از غبار دروغ، مواد ضدعفونی‌کننده برای پاک کردن آثار تصمیمات غلط، و داروهایی که نسخه‌پیچ همان کسانی است که بیماری را ایجاد کرده‌اند. این چرخه بیمارگونه یک ویژگی دارد: هرقدر مردم هزینه کنند، سرچشمه همچنان مسموم می‌ماند.
وقتی مدیریت ناکارآمد زمین‌های کشاورزی را نابود می‌کند، واردات جایگزین می‌شود. وقتی ضعف در کنترل دام باعث شیوع بیماری‌ها می‌شود، گوشت‌های انبارشده در سردخانه به‌عنوان محصول سالم عرضه می‌شوند. وقتی آب و خاک و نان مردم آلوده می‌شود، به جای اصلاح منبع، «توجیه» توزیع می‌شود.
در این چرخه معیوب، مردم تنها یک وظیفه دارند:
مصرف آنچه برایشان تعیین شده، و اطاعت از مسیری که برایشان برنامه‌ریزی شده است.
اگر کسی بپرسد «چرا سرچشمه را پاک نمی‌کنید؟» پاسخ آماده است:
اعتراض شما جنگ با خداست.
وقتی پاسخ نقد، تهدید است؛ وقتی حرف مردم، جرم تعریف می‌شود؛ و وقتی اصلاح‌طلبی واقعی جای خود را به شعارهای خالی می‌دهد، نتیجه روشن است: جامعه به سمت خستگی، خشم و بی‌اعتمادی می‌رود.
در چنین فضایی، ریشه‌ فساد نیز طبیعی است. وقتی طبق اعتراف رسمی، ۸۵ درصد اختلاس‌ها متعلق به چهره‌های بالا و مقدس‌سازی‌شده است و هیچ برخورد قضایی با آنان ممکن نیست، جامعه چگونه باید به عدالت ایمان داشته باشد؟ سرچشمه‌ای که فساد را پنهان کند، فساد را تکثیر می‌کند. سرچشمه‌ای که دروغ را «مصلحت» بنامد، جامعه را دوچهره بار می‌آورد.
تا امروز تنها حوزه‌ای که مردم در برابر آلودگی‌اش ایستادگی کردند، غیرت ملی، وفاداری و وطن‌دوستی بود. اما فشار مداوم، فقر، تبعیض و ناامیدی، همین آخرین سنگر را هم تهدید می‌کند. ملتی که درگیر نان شب است، چگونه می‌تواند سپر دفاعی یک کشور باشد؟ ملتی که اعتمادش شکسته و روحش زخمی است، چگونه در برابر دشمن مقاومت می‌کند؟
در نقطه‌ای، مردم دیگر نه خائن می‌شوند و نه قهرمان؛ بی‌تفاوت می‌شوند.
و بی‌تفاوتی، خطرناک‌تر از هر دشمن خارجی است.
راه‌حل روشن است:
برای نجات رود، باید سرچشمه را پاک کرد.
برای نجات ملت، باید لاشه‌های فاسد، گندابه‌های رانت، و توده‌های سنگ‌شده فساد را از نقطه آغاز برداشت؛ نه اینکه مردم را به صرف هزینه‌های بی‌پایان درمان عادت داد.
اگر سرچشمه پاک شود، مردم خودبه‌خود اخلاق، امید و وفاداری‌شان را بازمی‌یابند. روح سرزمین آرام می‌گیرد. و شاید دوباره شاهد روزی باشیم که در این خاک، صدای شادی، خنده، موسیقی و زندگی بلند شود؛ نه اینکه حتی شادی هم در نگاه برخی «جرم» باشد.